Dlaczego odczuwamy ból? Mechanizmy działania układu nerwowego

Ból kojarzy się głównie z czymś negatywnym, czego wolelibyśmy za wszelką cenę uniknąć. Jednak w rzeczywistości to system alarmowy, który pozwala organizmowi błyskawicznie zareagować w sytuacji zagrożenia. Jak działa ból i co pomoże go złagodzić?

Skąd się bierze ból?

W naszej skórze, mięśniach i narządach znajdują się wyspecjalizowane receptory bólowe – nocyceptory. To czujniki reagujące na bodźce mechaniczne, termiczne lub chemiczne, np. uderzenie czy kontakt z czymś ostrym lub gorącym. W odpowiedzi wysyłają one sygnał ostrzegawczy, który najpierw trafia do rdzenia kręgowego, a potem dalej – do mózgu. Dopiero tam bodziec zostaje przetworzony i świadomie zinterpretowany.

Co ciekawe, nie każdy ból odczuwamy tak samo. Czasem jest ostry i krótkotrwały – np. przy skaleczeniu. Innym razem jest tępy, rozlany i trwa dłużej – jak przy bólu pleców. To dlatego, że różne rodzaje bólu są przekazywane do mózgu innymi drogami nerwowymi.

Ból jest potrzebny w sytuacji zagrożenia, jednak zazwyczaj utrzymuje się on znacznie dłużej – przez cały proces gojenia się urazu czy czas trwania infekcji. To dlatego, że w miejscu uszkodzenia tkanek rozwija się stan zapalny, którego objawy to obrzęk, zaczerwienienie, podwyższenie temperatury i właśnie ból. W takiej sytuacji nie jest on mechanizmem obronnym, a raczej skutkiem ubocznym procesów toczących się w organizmie^[1].

Jak działają leki przeciwbólowe?

Najczęściej stosowane środki przeciwbólowe należą do grupy NLPZ, czyli niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Działają one poprzez hamowanie cyklooksygenazy (COX) – enzymu odpowiedzialnego za produkcję prostaglandyn. To tzw. mediatory stanu zapalnego, czyli związki wpływające na jego rozwój i podtrzymywanie. Zahamowanie ich syntezy może złagodzić zarówno samo zapalenie, jak i jego objawy.

Tabletka przeciwbólowa może zawierać np. deksketoprofen – to przedstawiciel NLPZ stosowany w leczeniu ostrego bólu o nasileniu lekkim do umiarkowanego. Początek jego działania występuje zwykle już po 30-60. minutach od przyjęcia i może utrzymywać się aż do 8. godzin. Deksketoprofen wykazuje przy tym niewielkie ryzyko działań niepożądanych, nawet związanych z podrażnieniem śluzówki żołądka, które jest charakterystyczne dla NLPZ. To pozwala stosować go również osobom o wrażliwym przewodzie pokarmowym^[2].

W łagodzeniu bólu oprócz farmakoterapii wykorzystywane są także inne metody, takie jak:

• regularna aktywność fizyczna – wzmacnia mięśnie, stabilizuje stawy i utrzymuje ich ruchomość,
• fizjoterapia – pozwala wrócić do sprawności po urazie, pomaga na przewlekłe bóle wynikające np. z nadmiernego napięcia mięśni,
• techniki relaksacyjne – jeśli ból jest potęgowany stresem,
• ciepłe lub zimne okłady – ciepłe pomagają rozluźnić mięśnie, a zimne złagodzić stan zapalny.

Choć ból to ważny czynnik chroniący organizm przed uszkodzeniami, jego utrzymywanie się przez dłuższy czas nie jest wskazane. Dlatego warto korzystać z dostępnych sposobów jego łagodzenia, dostosowanych do przyczyny i natężenia dolegliwości.

^[1] Tuszyński P. K. (red.), Ból z perspektywy farmaceuty, Wydawnictwo Farmaceutyczne, Kraków 2019.

^[2]Woroń, J. (2020). Dlaczego w bólu ostrym należy rozważyć zastosowanie deksketoprofenu? Forum Medycyny Rodzinnej, 14(2): 51-56.